برنامه علمی و عملی شستشو و ضد عفونی
اصطلاحات و تعاریف
ضدعفونی کننده ها
به ترکیبات شیمیایی اطلاق میشود که برای کنترل ، جلوگیری از انتشار یا از بین بردن اجرام بیماریزا (باکتریها، ویروسها، قارچها) دراماکن ویا روی سطوح اشیاء مورد استفاده قرار میگیرند.
Germicides/Biocides
- به مواد شیمیایی اطلاق میشود که میکروارگانیسم ها را از بین میبرند.
- این مواد معمولا ً روی پروتئین ها بویژه آنزیم های مهم اجرام عمل مینمایند.
- مکانیسم عمل ممکن است ، اکسیداسیون(ویرکن اس)، هیدرولیز، تغییر ماهیت (الکل ها)و یا جایگزینی باشد.
Biostatics/Germistatics
به موادی اطلاق میشود که صرفاً از رشد و تکثیر اجرام جلوگیری مینمایند.
Sanitizers
این مواد تمام اجرام را از بین نبرده و فقط جمعیت میکروب ها را در سطوح اشیاء کاهش داده تا از نقطه نظر بهداشت عمومی بی خطر و ایمن باشند.(شوینده ها)
Cleaning
حذف فیزیکی مواد خارجی ، خاک ، غبار و مواد آلی مثل کود ، خون ، ترشحات و اجرام را پاکسازی گویند . پاکسازی به طور معمول باعث حذف اجرام می شود تا باعث از بین رفتن اجرام.
sterilization
به مراحل فیزیکی مثل گرما یا شیمیایی مثل استفاده از اتیلن اکسید عنوان می شود که منجر به از بین رفتن و تخریب همه شکلهای زندگی میکروارگانیسم ها میشود.
Detergents
- ذرات گرد و غبار و مواد آلی را از سطوح پاک می کنند و اجازه میدهند تا ضدعفونی کننده ها به میکروارگانیسم ها که در زیر و یا بین آنها قرار دارند دسترسی پیدا کنند.
- باعث کاهش کشش سطحی شده و قابلیت نفوذپذیری آب را افزایش میدهند تا بدینوسیله مواد آلی راحتر از سطوح اشیاء پاک گردند.
انواع ضدعفونی کننده ها
Disinfectant
موادی هستند که برای ضدعفونی اماکن ، وسایل و اشیاء به کار برده میشوند.
Antiseptics
موادی هستند که برای ضدعفونی سطوح زنده یا بافت ها مورد استفاده قرار میگیرند.
ضدعفونی کننده های قوی (High Level Disinfectants)
این دسته از ضدعفونی کننده ها روی کلیه اجرام بیماریزا مؤثراند ولی روی هاگ باکتریها لزوماً مؤثرنیستند.این مواد در صورتی که مدت زمان تماس آنها(12-3 ساعت) افزایش یابد میتوانند عمل استریلیزاسیون را انجام دهند.(استریلیزاسیون شیمیایی)
ضدعفونی کننده های متوسط (Intermediate Level Disinfectants)
این دسته روی باکتریهایی که قادر به جوانه زدن هستند ،بیشتر ویروس ها و بیشتر قارچ ها مؤثراند.
ضدعفونی کننده های ضعیف (Low Level Disinfectants)
این دسته ، باکتریهایی که قادر به جوانه زدن هستند و ویروس های دارای پوشش را از بین میبرند. این مواد به طور معمول برای پاکسازی سطوح استفاده میشوند.
انواع شوینده ها
شوینده های کاتیونیک
محلولهای با بار الکتریکی مثبت که به جز آمونیوم چهارتایی به ندرت به عنوان مواد پاک کننده استفاده میشوند.
شوینده های آنیونیک
این مواد صابونهای نمک های قلیایی اسیدهای چرب هستند.اینها به سبب اینکه تولید میزان زیاد کف می کنند برای شستشو مناسب نیستند،چرا که در باقیمانده آنها ذرات خاک و اجرام جمع میشوند.
شوینده های غیریونی
امولیسیونرهای خوبی هستند.قابلیت نفوذ و پخش خوبی دارندو در سطوح با خاصیت کشش سطحی کم مؤثراند. تولید کف کمی کرده وبا یونهای فلزی آبهای سخت کمپلکس تشکیل نمیدهند. بیشتر شوینده ها از نوع آنیونیک و غیر یونی هستند.
انواع لوازم
لوازم حساس
به لوازم و وسایلی که وارد بافت میشوند گفته میشود این لوازم در صورتیکه آلوده باشند خطر بسیار زیادی برای انتقال عفونت دارند. استفاده مجدد میبایست به دنبال پاکسازی دقیق و استریلیزاسیون انجام گردد.
لوازم نیمه حساس
به لوازمی اطلاق میگردد که در تماس با پوست آسیب دیده یا مخاط قرار دارند ولی به داخل آن نفوذ نمی کنند.استفاده مجدد میبایست به دنبال پاکسازی دقیق و ضدعفونی با ضدعفونی کننده های قوی انجام گردد.
لوازم غیرحساس
به لوازمی اطلاق میشود که با پوست سالم در تماس اند اما ارتباطی با مخاط ندارند یا به صورت غیرمستقیم با بیمار در تماس هستند.استفاده مجدد میبایست به دنبال پاکسازی و ضدعفونی با ضدعفونی کننده های ضعیف انجام گردد.
نکاتی که در استفاده از ضدعفونی کننده ها میبایست رعایت گردد
1. محدودیت اثر
- اثر ضدعفونی کنندگی یا جرم کشی درمقابل یک گروه از میکروارگانیسم های خاص تعیین میگردد.
- مؤثربر استافیلوکوکوس آرئوس /مؤثر بر گروه گرم مثبت ها
- مؤثر بر سالمونلا کلرا سوئیس /مؤثر بر گروه گرم منفی ها
2. کلمات اخطار دهنده به منظور نشان دادن میزان خطر محصول
(به ترتیب از حداقل تا حداکثر ضرر)
Caution
Warning
Danger
Poison / Danger
3. کمک های اولیه
شامل اقداماتی است که به هنگام بلع یا تنفس ویا تماس با ضدعفونی میبایست انجام گردد.
4. رعایت نکات پیشگیرانه
- مخاطرات زیست محیطی
- مخاطرات فیزیکی و شیمیایی( قابلیت اشتعال یا اثر خورندگی)
- اطلاعات مربوط به چگونگی نگهداری و از بین بردن محصول
5. نحوه استفاده
- نوع مصرف(پاک کنندگی در مقابل ضدعفونی )
- تعیین رقت مورد استفاده(کشندگی ، کنترل کنندگی)
- روش استفاده (اسپری)
نکاتی که در اجرای یک برنامه ضدعفونی میبایست مدنظر قرار گیرد
1. نوع استفاده از ضدعفونی کننده
- ضدعفونی معمول کلینیک یا فارم
- استفاده در زمان بروز بیماری
2. نوع میکروارگانیسم هدف
3. خصوصیات ضدعفونی کننده مورد استفاده
4. عوامل زیست محیطی
5. سلامتی و ایمنی پرسنل و حیوانات
نکات مورد توجه در خصوص میکروارگانیسم ها
- اجرام از نظر حساسیت به ضدعفونی کننده ها بسیار متفاوت اند.
- به طور کلی باکتریهای گرم مثبت به ضدعفونی کننده های شیمیایی حساسیت بیشتری دارند.
- ویروس های آب دوست و فاقد پوشش نسبت به ویروسهای دارای پوشش و چربی دوست به ضدعفونی کننده ها مقاومترند.
- اجرام از نظر توانایی در زنده ماندن در محیط(بستر، مواد آلی)بسیار متفاوتند(تولید هاگ و بیوفیلم)
نکات مورد توجه در خصوص ضدعفونی کننده ها
ضدعفونی کننده ایده ال
1.وسیع الطیف
2.درهر محیطی فعال باشد
3.غیرسمی،غیرمحرک و فاقد خاصیت خورندگی باشد.
4.نسبتاً ارزان باشد.
درواقع هیچ ضدعفونی کننده ایده الی وجود ندارد.
1. غلظت ضدعفونی کننده ها
- انتخاب رقت ، متناسب با هدف ضدعفونی
- ضدعفونی کننده ها در غلظت های بیشتر مؤثرترند . اما مخاطرات آنها نیز افزایش میابد.
- آب مورد استفاده در رقیق سازی نیز از اهمیت زیادی برخوردار است.
2. روش های مورد استفاده
- استفاده از برس
- اسپری
- غوطه ور کردن لوازم در ضدعفونی کننده
- گازدهی
3. زمان تماس یا اثرگذاری ضدعفونی کننده ها
- ضدعفونی کننده ها از نظر مدت زمان مورد نیاز جهت اثر گذاری بسیار متغیراند.
- محل های مورد نظر میبایست به طور کامل با ضدعفونی کننده پوشیده شود تا از خشک شدگی زودهنگام جلوگیری به عمل آید.
- باقیمانده بعضی از ضدعفونی کننده ها ممکن است فعالیت خود را حفظ نمایند.
- ضدعفونی کننده میبایست حداقل به مقدار 10 دقیقه روی سطوح باقی بماند.(رطوبت براق)
4. پایداری و ذخیره سازی ضدعفونی کننده ها
بعضی از ضدعفونی کننده ها به نور و گرما حساس اند.
5. اقدامات احتیاطی به منظور ایجاد ایمنی
- رعایت ایمنی کامل پرسنل با استفاده از لوازم حفاظت شخصی.
- رعایت اصول ذخیره سازی مناسب.
- ایجاد آمادگی در نحوه صحیح مخلوط کردن ضدعفونی کننده ها و روشهای کاربردی آنها.
- هزینه و ملاحظات اقتصادی به هنگام انتخاب ضدعفونی کننده ها.
6. هدف از برنامه ضدعفونی
- پیشگیری از بروز یک بیماری عفونی یا کنترل بیماری.
7. میزان مواد آلی
- برداشت و پاکسازی تمامی مواد آلی قبل از ضدعفونی بسیار مهم است.
- مقدار مواد آلی موجود روی کارائی یک برنامه ضدعفونی مؤثر است.
- بعضی از ضدعفونی کننده ها در حضور مواد آلی تاحدودی مؤثر اند.(فنل ها)
8. وضعیت توپوگرافی سطوح
- سطوح ایده آل برای ضدعفونی سطوح صاف میباشند.
- سطوح متخلخل ، ناصاف به خصوص سطوح چوبی و خاکی میتوانند اجرام را در خود نگه دارند.
9. درجه حرارت
- بیشتر ضدعفونی کننده ها بهترین اثر خود را در20 درجه سانتیگراد دارند.
- افزایش دما میتواند زمان تماس ضدعفونی کننده ها را کاهش دهد.
- درجه حرارتهای پائین ممکن است اثربخشی این مواد را کاهش دهد.
- تعداد اجرام به ازای هر 10 درجه سانتیگراد نصف میگردد.
10. سختی آب
- سختی آب میتواند ضدعفونی کننده های خاصی را غیر فعال ویا کارائی آنها را کاهش دهد(فنل ها)
11. PH
- فعالیت برخی از ضدعفونی کننده ها تحت تأثیر PH قرار دارند.
- گلوتارآلدئید در PH >7 و ترکیبات چهارتایی آمونیوم در PH 10-9 مؤثراند.
12. حضور سایر ترکیبات
- ترکیبات یددار به وسیله ترکیبات چهارتایی آمونیوم غیرفعال میشوند و فنل ها برای افزایش قابلیت نفوذپذیری با صابونها همراه میشوند.
13. ارزش و بهاء لوازم و تجهیزاتی که میبایست ضدعفونی شوند
14. بهداشت ،ایمنی و محیط زیست
- برخی از آنها برای بهداشت انسان و دام مخاطرات جدی دارند.
- عوامل محیطی نظیر هدایت جریان آب به داخل نهرها و رودخانه ها میبایست در انتخاب ضدعفونی کننده در نظر گرفته شود.
- خیلی از مواد به عنوان تهدیدکنندگان گیاهان و زندگی آبزی شناخته شده اند.
15. ضدعفونی کننده های فیزیکی
. گرما
- گرمای خشک(از قدیمی ترین روش ها است)
- گرمای مرطوب(مؤثرتر و زمان کمتری نسبت به گرمای خشک نیاز دارد)
. نور خورشید
. پرتوافشانی(اشعه ماوراء بنفش)
- روش مناسب برای غیرفعال کردن اجرام به خصوص گروه هوازی است.
- به دلیل فقدان نفوذپذیری اثری محدود در روی سطوح دارد
. انجماد
- روش ضدمیکروبی مناسبی نیست و ممکن است صرفاً به کاهش تعداد باکتریها کمک نماید.برخی از باکتریها نسبت به انجماد مقاوم هستند.
دسته بندی ضدعفونی کننده ها
- ضدعفونی کننده های قوی
- پراکسید هیدروژن
- گلوتارآلدئید
- فرمالدئید
- ضدعفونی کننده های متوسط
- الکل ها
- ترکیبات کلر و ید
- ضدعفونی کننده های ضعیف
- ترکیبات فنلیک
- ترکیبات آمونیوم چهارتایی
اسیدها
- اسیدها اثر ضدمیکروبی خود را از طریق قطع ارتباط بین اسیدهای نوکلئیک و رسوب پروتئین ها اعمال می نمایند.
- با تغییرPH محیط را برای بسیاری از اجرام غیرقابل تحمل مینمایند.
- محلولهای غلیظ اسیدها محرک بوده و باعث سوختگی های شیمیایی می شوند ، همچنین در غلظت های بالا تولید گازهای سمی مینمایند.
- به عنوان ضدعفونی کننده استفاده مشخص و محدودی دارند.
اسیداستیک
- شکل غلیظ آن برای پوست و ریه ها محرک است.
- رقت معمول آن(5%) غیرسمی و غیرمحرک است.
- به صورت اسپری،مه پاش و غوطه ورکردن اشیاء در محلول رقیق مورد استفاده قرار میگیرد.
- اسید استیک در حضور مواد آلی فعالیت ضعیفی دارد.
الکل ها(اتانول ، ایزوپروپانول)
- وسیع الطیف اند و از طریق تغییر ماهیت پروتئین ها و آسیب به غشای سلولی و لیز سلولی میکروارگانیسم ها را از بین میبرند.
- برای ضدعفونی سطوح زنده و غیرزنده و ضدعفونی دست استفاده میشوند.
- الکلها به سرعت باکتریها را از بین میبرند(5 دقیقه) اما فعالیت ضدویروسی آنها محدود و روی هاگ باکتریها بی اثراند.
- بهترین غلظت آنها 90-70 درجه است و غلظت های بالاتر برای تغییر ماهیت پروتئین ها نیاز به مقادیر کمی آب دارند.
- الکل ها به سرعت تبخیر شده ولی هیچ باقیمانده ای از خود به جای نمی گذارند.
- فعالیت الکلها در حضور مواد آلی محدود میباشد.
- الکل ها به شدت قابلیت اشتعال داشته و می توانند به سطوح پلاستیکی و لاستیکی آسیب برسانند.
- الکل ها میتوانند برای پوست آسیب دیده خیلی محرک باشند.
آلدئیدها(فرمالدئید،گلوتارآلدئید)
- ضدعفونی کننده های وسیع الطیف و بسیار مؤثری هستند.
- اثرضدمیکروبی خود را از طریق تغییر ماهیت پروتئینها و قطع ارتباط اسیدهای نوکلئیک انجام می دهند.
- روی باکتریها،قارچها،ویروسها،مایکوباکترمها و هاگها مؤثراند.
- خاصیت خورندگی فلزات،لاستیک و سیمان را ندارند.
- این مواد برای انسان و حیوان که آن را استنشاق ویا با آن تماس داشته باشند بسیار محرک و سوزاننده و سرطانزااست.
- لوازم حفاظت شخصی به هنگام استفاده از آنها ضروری است.
آلدئیدها(فرمالدئید)
- شکل گازی آن برای ضدعفونی سطوح چوبی، آجری ، درزها و لوازم مکانیکی مورد استفاده قرار میگیرد.
- میبایست در محل های کاملا ً بسته و به مدت 24 ساعت استفاده شوند.
- اثربخشی فرمالدئید به دما (14 درجه سانتیگراد) و رطوبت نسبی(70%) وابسته است.
- فرمالین محلول 37% فرمالدئید در آب میباشد.
آلدئیدها(گلوتارآلدئید)
- برای ضدعفونی لوازم پزشکی (آندوسکوپها) کاربرد دارد.
- با غلظت 2% برای ضدعفونی مورد استفاده قرار می گیرد
- اثربخشی آن به میزان زیادی به PH (>7)و درجه حرارت بالا بستگی دارد.
- نسبت به فرمالدئید درحضور مواد آلی،صابونها و آبهای سخت مؤثرتر است.
آلکالین ها یا قلیاها(هیدروکسیدآمونیوم یا سدیم ، کربنات سدیم و اکسیدکلیسیم)
- این مواد از طریق صابونی کردن چربی موجود در غشاء میکروارگانیسم ها عمل می نمایند.
- روند فعالیت ترکیبات قلیایی آهسته ، اما با افزایش دما این فعالیت افزایش می یابد.
- مواد قلیایی خاصیت ضدمیکروبی خوبی داشته اما خصوصیت خورندگی دارند و رعایت حفاظت شخصی مهم میباشد.
قلیاها(هیدروکسید سدیم)
- یک ماده قلیایی قوی که به عنوان ضدعفونی کننده اماکن مورد استفاده قرار میگیرد
- به شدت خاصیت سوزانندگی و خورندگی روی فلزات دارد.
- رعایت حفاظت شخصی بسیار مهم است.
- این ماده میبایست با دقت کافی به آب اضافه گردد. (و هرگز آب خالص را به هیدروکسید سدیم اضافه نکنید)
قلیاها(هیدروکسیدآمونیوم)
- یک ضدعفونی کننده مؤثر بر اووسیت کوکسیدیاها است.
- محلولهای غلیظ آن میتوانند گازهای متراکم و سوزاننده تولید نمایند.
- درمقابل بیشتر باکتریها مؤثر نیست و ضدعفونی عمومی میبایست به دنبال استفاده از این ترکیب به کار برده شود.
قلیاها(کربنات سدیم)
- به صورت محلول های داغ( 82 درجه سانتیگراد) برای ضدعفونی اماکن به کار برده میشود.
- این ماده بیشتر به عنوان پاک کننده مورد استفاده قرار میگیرد. تایک ضدعفونی کننده
- کربنات کلسیم درحضور مواد آلی فعالیت ضعیفی داشته و در آبهای سخت غیرفعال میشود.
- این ماده برای آبزیان مضر میباشد.
- این ماده میتواند محرک باشد لذا رعایت حفاظت شخصی مهم میباشد.
Biguanides (کلرهگزیدین)
- ازطریق فعالیت گروههایی با شارژ منفی در غشای سلولی که منجر به تغییر نفوذپذیری آن می شود خاصیت ضدمیکروبی خود را اعمال می نمایند.
- دارای طیف وسیع ضد باکتریال ولی روی ویروس ها اثر محدود و روی قارچها، مایکوباکتریومهاو هاگ بی تأثیراند.
- فقط در طیف محدودی از( PH (7-5عمل میکنند.
- براحتی به وسیله صابونها و شوینده ها غیرفعال میشوند.
- این مواد برای آبزیان سمی اند.
هالوژنها
- ترکیباتی وسیع الطیف اند که سمیت کم، هزینه کم و سهولت استفاده از خصوصیات آنها است.
- باتوجه به خصوصیات الکترونگاتیو خود و از طریق تغییر ماهیت پروتئین ها خاصیت ضدمیکروبی خود را اعمال مینمایند.
- ترکیبات وسیع الطیفی هستند که روی باکتریها،ویروسهای فاقدپوشش ، مایکوباکتریومها و قارچها مؤثراند و در غلظت های بالا اثر ضدهاگی دارند.
- در حرارت بالای 43 درجه سانتیگراد و PH بیشتر از 9 غیرفعال میشوند.
- به سرعت درحضور بقایای موادآلی ، نورخورشید ، و بعضی از فلزات فعالیت خود را ازدست میدهند.
هالوژنها(ترکیبات کلر)
- هیپوکلریت سدیم (Naocl )یکی از پرمصرف ترین ضدعفونی کننده های دارای کلر میباشد(5.25%سفیدکننده تجاری).
- خاصیت ضدمیکروبی به وسیله مقدار کلرموجود در محلول تعیین میگردد.
- در غلظت های حدود ppm 2500 اثرضدهاگ داشته ولی در این غلظت اثر خورندگی بسیار دارد.
- در غلظت های بالا برای غشاهای مخاطی،چشمهاو پوست محرک اند.
- هیپوکلریت نباید با اسیدها یا آمونیاک به دلیل تولید گازهای سمی مخلوط گردند.
هالوژنها(ترکیبات ید)
- وسیع الطیف اند و روی تعدادزیادی از باکتریها ، قارچها مایکوباکتریومها ، و ویروسها مؤثراند.
- ازطریق تغییر ماهیت پروتئین ها و اخلال در سیستم آنزیمی اجرام عمل مینمایند.
- محلولهای غلیظ میتوانند برای پوست محرک باشند. همچنین باعث ایجاد لکه روی پارچه یا آسیب به مواد لاستیکی و برخی از فلزات شوند.
- این مواد بوسیله ترکیبات چهارتایی آمونیوم و بقایای مواد آلی غیرفعال میشوند.
یدوفورها
- کمپلکس های یدداری هستند که دارای حلالیت بالا و خاصیت آزادسازی سریع ید را دارند.(پوویدون یداین)
- رقیق کردن یدوفورها غلظت ید آزاد و فعالیت ضدمیکروبی را افزایش می دهد.
- این ترکیبات برای ضدعفونی های معمول بسیار خوب میباشد.
مواد اکسیدکننده(پراکسیدهیدروژن،پراستیک اسید،ویرکن اس)
- ترکیباتی هستند که پایه پراکسید دارند و از طریق تغییر در ماهیت پروتئین ها و چربیهای میکروارگانیسم ها عمل میکنند.
- ترکیبات پراکسیژن طیف وسیعی در اثر ضدمیکروبی دارند.
- درشکل رقیق شده ترکیبات بی خطری هستند اما ممکن است در شکل غلیظ محرک بوده و به لباس آسیب برسانند.
مواد اکسیدکننده(پراکسیدهیدروژن)
- در مصارف خانگی شکل رقیق شده آن(10-3%) و در صنعت از محلول های غلیظ آن(30% و بیشتر) استفاده میشود.
- پراکسیدهیدروژن در غلظت(20-5%)اثرات ضدباکتریال ، قارچی و ویروسی داشته و در غلظت های بالاتر اثر ضدهاگ دارد.
- ویروس های فاقد پوشش ممکن است به آن مقاوم باشند.
- فعالیت آنها در مقابل مایکوباکتریوم ها محدود است.
مواد اکسیدکننده(پراستیک اسید)
- یک ماده اکسیدکننده قوی است و ترکیبی از اسیداستیک و پراکسید هیدروژن میباشد.
- این ماده دارای خاصیت ضدباکتریال،ضدقارچی،ضدهاگ و ضدویروسی است.
- پراستیک اسید در مقابل مایکوباکتریوم ها و جلبکها نیزمؤثر است.
- در حضور مواد آلی تا حدودی مؤثر است.
مواد اکسیدکننده(ویرکن اس)
- ترکیبی از مولکول پراکسیژن ، اسیدآلی و سورفاکتانت است.
- وسیع الطیف بوده و در حضور مواد آلی نیز مؤثر میباشد.
فنل ها
- ضدعفونی کننده های وسیع الطیفی هستند که از طریق تغییر ماهیت پروتئین ها و غیرفعال کردن آنزیم های متصل به غشای سلولی منجر به تغییر نفوذپذیری دیواره سلولی میگردند.
- در زمان اضافه شدن به آب ظاهری شیری رنگ دارندوبوی شدید کاج استشمام میشود.
- فنل ها به طور معمول با محلولهای صابونی به منظور افزایش قدرت نفوذ پذیری ترکیب میشوند.
- غلظت 5% آن ضدباکتریال ، ضدتوبرکلوز، ضدقارچ و ضدویروس های دارای پوشش میباشد.
- روی ویروس های فاقد پوشش و هاگها مؤثر نیستند.
- فنل ها فعالیت خود را در آبهای سخت و در حضور مواد آلی حفظ میکنند و بقایای آنها پس از خشک شدن نیز بخشی از فعالیت خود را حفظ مینمایند.
- معمولا ً برای انسان ترکیبات بی خطری هستند ولی تماس طولانی مدت آنها باعث تحریک پوست میشود.
- غلظت های بیش از 2% برای تمام حیوانات به خصوص گربه ها سمی است.
ترکیبات چهارتایی آمونیوم
- این ترکیبات، شوینده های کاتیونی هستند که به سوی سطوح با شارژ منفی میکروارگانیسم ها جذب میشوند و به طور غیرقابل برگشت با فسفولیپیدهای غشای سلولی پیوند برقرار نموده و منجربه تغییر ماهیت پروتئین ها و اخلال در نفوذپذیری غشا میشوند.
- این مواد در مقابل باکتریهای گرم مثبت بسیار مؤثر و در مقابل باکتریهای گرم منفی و قارچها و ویروسهای دارای پوشش نیز اثرات خوبی دارند.
- این مواد همچنین در مقابل ویروسهای بدون پوشش یا مایکوباکتریومها بی تأثیراند و به نظر میرسد بیشتر اثر اسپوراستاتیک داشته باشند تا اثر ضد هاگی
- باقیمانده این ترکیبات نیز دارای اثر هستند و برای مدت کوتاهی اثرات باکتریواستاتیکی خود را حفظ میکنند.
- در محیط خنثی تا کمی قلیایی فعالتراند اما فعالیت خود را در PH کمتر از 3.5 از دست میدهند.
- ترکیبات چهارتایی آمونیوم بطورکلی در حضور مواد آلی ، شوینده ها ، صابونها و آبهای سخت براحتی غیرفعال میشوند.
- این مواد برای ماهیان سمی هستند و نباید به منابع آب راه یابند.
اجرای یک برنامه ضدعفونی
اجرای یک برنامه ضدعفونی مؤثر به چندین فاکتور بستگی دارد.
1.بررسی وضع موجود
2.پاکسازی
3.شستشو
4.ضدعفونی
5.ارزیابی اقدامات انجام شده
1. بررسی وضع موجود
- شناسایی و ارزیابی عوامل عفونی مورد ظن
- چگونگی انتقال آنها
- شناسایی نواحی که بالقوه ممکن است آلوده شده باشند.
- انتخاب یک ضدعفونی کننده شیمیایی مناسب
2. پاکسازی
- هدف اصلی حذف کامل مواد ارگانیک تا حد امکان میباشد.
- برآورد میشود که مرحله پاکسازی به تنهایی میتواند تا 90% باکتریها را از سطوح حذف نماید و شامل دو مرحله است.
الف. جاروکردن ،تراشیدن ،زدودن مواد به جای مانده و برداشت و حذف کامل بستر، مدفوع ،باقیمانده های غذا و گردوغبار(حذف بیوفیلم ها)
ب. معدوم سازی مناسب بستر، مدفوع و بقایای مواد آلی
- در صورت وجود گردوغبار مرطوب نمودن محل در کنترل انتشار گردوغبار و به حداقل رساندن ذرات معلق لازم است.
- استفاده ار لوازم حفاظت شخصی در این مرحله لازم است.
3. شستشو
- تعیین کننده ترین مرحله در فرآیند ضدعفونی است و در صورتیکه به درستی اجرا گردد تا 99% باکتریها را حذف مینماید.
- ابتدا میبایست ناحیه مورد نظر را با آب گرم و شوینده ها به طور کامل خیساند.
- لوازم و تجهیزات موجود میبایست با برس به خوبی شسته و در شوینده مناسب غوطه ور گردد.
- استفاده از فشار کم محلول در سطوح صاف و جریان محلول به همراه فشار بالا در پاکسازی سطوح متخلخل توصیه میشود.
- استفاده از اسپری فشار قوی احتمال پخش آلودگی از طریق حضور اجرام در ذرات ریز آب را فراهم می آورد.
- فرآیند شستشو میبایست از پاکترین نواحی به سمت آلوده ترین بخش و از بالاترین بخش ها به سمت کف انجام گیرد.
- توجه ویژه ای به دانخوریها، آبخوریها و گوشه های سالن و راههای خروجی آب موجود در کف سالن میبایست اعمال نمود.این نواحی به عنوان مخازن عوامل پاتوژن مطرح بوده و میبایست در پایان ، شستشو و ضدعفونی گردند.
- پس از مرحله شستشو آبکشی تمامی سطوح با فشار کم برای حذف کامل باقیمانده ها به منظور جلوگیری از غیرفعال شدن ضدعفونی کننده ها لازم است.
- پیش از مرحله ضدعفونی و به منظور جلوگیری از رقیق شدن ضدعفونی کننده ها میبایست اجازه داد تا کلیه نواحی کاملا ً خشک گردند.
4. ضدعفونی
- انتخاب ضدعفونی کننده مناسب با توجه به اجرام موردظن ، عوامل محیطی(درجه حرارت،PH )
- استفاده از مؤثرترین غلظت با توجه به مشخصات ضدعفونی کننده
- در شرایط هوای سرد سالنها میبایست قبلا ً تا 20درجه سانتی گراد گرم شوند.
- برای کسب نتیجه مناسب قبل از استفاده از ضدعفونی کننده ها سطوح میبایست با آب مرطوب گردند.
- استفاده از ضدعفونی کننده ها به شکل اسپری و با فشار کم.
- استفاده چرخشی از ضدعفونی کننده های سازگار با PH پائین وPH بالا نسبت به استفاده مداوم از مواد ضدعفونی مشابه ، تأثیر بیشتری در کاهش احتمال ایجاد مقاومت میکروبی خواهد داشت.
- ضدعفونی کننده ها میبایست برای یک مدت زمان لازم متناسب با نوع ضدعفونی کننده با سطوح مورد نظر تماس داشته باشند.(حداقل 10 دقیقه shiny wet)
- کلیه نواحی ضدعفونی شده میبایست به طور کامل با آب شسته و سپس خشک گردند.
- معمولاً یک لیتر ضدعفونی کننده رقیق شده در شرایط عادی برای سطحی حدود 3.5- 2.5مترمربع به کار میرود.
- توجه خاصی به محل های خروجی آب اعمال گردد.
- لوازم برقی نصب شده در سالن میبایست خارج شوند یا بوسیله روکش ضدآب پوشانده شده و در مراحل آخر به صورت دستی ضدعفونی گردند.
5. ارزیابی عملکرد
- برای بررسی اینکه عوامل بیماریزا به چه میزان در اثر اقدامات انجام شده از بین رفته اند ارزیابی از جزئیات مراحل ضدعفونی لازم است.
- نمونه برداری باکتریولوژیک برای تعیین اثربخشی برنامه مهم است.
- نمونه برداری میبایست 3-2 روز بعد از عملیات ضدعفونی انجام گردد.
- نمونه برداری از سطوح خیس نباید اخذ گردد.
مدت زمان تخلیه سالنها (Down time)
- دوره عدم استفاده از سالنها یا واحد به مدت زمانی گفته میشود که مراحل پاکسازی و ضدعفونی به طور کامل به پایان رسیده است و جمعیت میکروارگانیسم مورد انتظار به حداقل رسیده یا احتمال آلودگی حیوانات حساس وجود نداشته باشد.
- این زمان میبایست حداقل سه برابر حداکثر زمان دوره کمون بیماری مورد نظر باشد.
شستشو و ضدعفونی چکمه ها
- شستشوو ضدعفونی چکمه ها به منظور جلوگیری از انتقال مکانیکی اجرام توسط پرسنل میبایست به صورت یک عادت بسیار مهم روزانه درآید.
- شستشوی چکمه هابه منظور حذف کامل بقایای مواد آلی قبل از مرحله ضدعفونی
- حذف کود قابل مشاهده از کفشها قبل از مرحله ضدعفونی به میزان قابل توجهی تعداد باکتریها را کاهش میدهد.بعلاوه مقدار بقایای مواد آلی جمع شده در محلول حوضچه ضدعفونی کفش را نیز کاهش میدهد.
- فراهم نمودن زمان تماس ضدعفونی کننده با چکمه ها بسیار مهم است.
- محلول حوضچه ضدعفونی کفش ها میبایست حداقل هر 3-2 روز یکبار تعویض گردد.(متناسب با میزان رفت و آمد افراد)
- ترکیبات فنلیک به علت اثربخشی آنها در حضور مواد آلی بیشترین استفاده را در حوضچه ضدعفونی کفش دارند.
- محلول ضدعفونی حوضچه میبایست از انجماد و باران دور نگه داشته شود.
شستشو و ضدعفونی وسایل نقلیه
- تمام وسایل نقلیه ای که به داخل فارم تردد می نمایند می توانند به شکل بالقوه بیماری را منتشر نمایند.
- ورود وسایل نقلیه به داخل فارم میبایست محدود گردد.
- وسایل نقلیه پیش از ورود میبایست به طورکامل پاکسازی ،شستشو و ضدعفونی گردند.
- پاکسازی و شستشوی وسایل نقلیه میبایست همیشه از بالا به پائین باشد.
- شستشوی سطوح داخلی گلگیرها و اتاق وسیله نقلیه بسیار مهم است.
- از ضدعفونی کننده مناسب با اسپری فشار کم و مدت زمان لازم استفاده گردد.
- معمولا ً از یدوفورها به عنوان ضدعفونی کننده خودرو استفاده میگردد.این مواد وسیع الطیف ، ازنظر زیست محیطی ایمن و نسبت به ترکیبات دارای پایه هیپوکلریت پایدارتراند.
منبع: دکتر فرشاد تهرانی
